Monday, September 28, 2015

Վիլյամ Սարոյան. Իմ գերդաստանը

Իմ գերդաստանը

Ես աշխարհ եկա 1908 թվականի օգոստոսի վերջին օրը, Ֆրեզնո քաղաքում, մահու չափ հոգնած-ձանձրացած եւ միաժամանակ զարմանքով, բարկությամբ ու խինդով լեցուն: Հայրս՝ Արմենակ Սարոյանը, երեսունչորս տարեկան էր, մայրս՝ Թագուհի Սարոյանը, քսանվեց:
Երեք տարի չանցած՝ հայրս մահացավ: Մայրս երեսունինը տարի նրանից ավել ապրեց:

Հայրս կրթություն էր ստացել Բիթլիսի ամերիկյան երիցական դպրոցում: Մասնագիտությամբ քարոզիչ էր: Անգլերեն ու հայերեն օրագիր էր պահում, փիլիսոփայական խոհեր, բանաստեղծություններ, ճամփորդական նոթեր գրում: Նա լավ հrետոր էր:
Մայրս կանոնավոր ուսում չէր ստացել, բայց սովորել է հայերեն կարդալ ու գրել: Նա սովորեց եւ անգլերեն կարդալ ու իր անունը կարողանում էր ստորագրել: Թեպետ վատ էր կարդում անգլերեն, դրա համար էլ մեկ-մեկ ուղղակի թերթերն էր աչքի անցկացնում:
Նրա մայրը՝ Լուսին, ոչ մի լեզվով գրել-կարդալ չգիտեր, բայց վարժ ու ճարտար խոսում էր հայերեն, քրդերեն ու թուրքերեն:
Իմ  հորական պապի անունը եղել է Պետրոս, որ որդին էր Սարգսի, որ Սարոյանների որդեգիր էր, ուստի մեր գերդաստանի երկու կողմերը թեեւ միեւնույն ազգանունն ունեին, սակայն բարեկամներ չէին: Մորական պապիս անունը եղել է Մինաս, բայց նրա հոր անունն արդեն մոռացել եմ: Գերդաստանի հիշողությունը գամված է Բիթլիս քաղաքին: Ես չեմ լսել, որ մեր գերդաստանի հուշերում մի ուրիշ քաղաք այդպես դրոշմված լիներ: Բիթլիս քաղաքը (եւ նրա անունը) ինձ համար միշտ էլ շատ բան է նշանակել:
Հայրս մեն-մենակ, 1905 թվականին հասել է Նյու Յորք: Երկու տարի անց այնտեղ նրան միացել են կինը, դուստրերը՝ Կոզետն ու Զաբելը, որի անունը, ըստ երեւույթին, Իզաբել անվան մի տարբերակն է: Էրզրումում ծնված իր որդուն՝ Հենրիկին, նա առաջին անգամ տեսել է Ամերիկայում:
Ընտանեկան ուղեւորությունը Բիթլիսից Նյու Յորք համարյա երկու տարի տեւել է, որովհետեւ իմ Լուսի տատը, որ գլխավորում էր այդ ճամփորդությունը, հարկադրված է եղել մի քանի անգամ կանգ առնել, մինչեւ ինքը, դուստրերը՝ Թագուհին եւ Վերգինեն եւ որդին՝ Արամը, փող վաստակեն ճանապարհը շարունակելու համար:
Նրանք երեք-չորս ամիս Էրզրումում են մնացել, մեկ-երկու ամիս՝ Մարսելում եւ գրեթե վեց ամիս՝ Հավրում: Արամ քեռիս՝ այն ժամանակ հազիվ տասնմեկ տարեկան, ֆրանսերեն է սովորում ու թարգմանչի դեր կատարում Ամերիկա մեկնող շատ հայերի համար: Կանայք գուլպաներ են գործում, որոնք Արամը վաճառում է մանր կրպակատերերին:
Հայրս միաժամանակ քարոզչություն է արել Նյու Ջերսիի Փաթըրսոն քաղաքի հայկական համայնքում: Դրա հետ մեկտեղ, նա «Քրիսթիըն հերըլդի» էջերում հոդվածներ է գրել, համենայն դեպս, ինչ-որ ձեւով առնչվել այդ հրատարակության հետ: Նրա լավագույն ընկերն Ամերիկայում դոկտոր Վիլյամ Սթոունհիլ անուն ազգանունով մի երիցական քահանա է եղել, որը մահացել է իմ ծնվելուց մի երկու ամիս առաջ: Ինձ Վիլյամ են կոչել հենց այս մարդու պատվին: Եթե նա չմեռներ, ես լսել եմ, որ հայրս միտք է ունեցել իր հոր հիշատակին անունս Պետրոս դնել:
Դոկտոր Սթոունհիլը Հայաստանում, Հունաստանում, Բուլղարիայում, Սերբիայում, Եգիպտոսում եւ Մերձավոր Արեւելքի մի շարք երկրներում երիցականների մոտ ուսում ստացած երիտասարդ քահանաների կրոնական խմբավորման կենտրոնական դեմքն է եղել: Հիշողությանս մեջ մի լուսանկար է ընդմիշտ մնացել, որտեղ պատկերված էին այս երիտասարդները՝ դոկտոր Սթոունհիլին ու նրա կնոջը շրջապատած: Նրանց մեծամասնությունը հաստ, սեւ բեղերով էր ու բոլորն էլ արտակարգ լուրջ էին երեւում: Մի ժամանակ  ես գիտեի լուսանկարում պատկերվածներից յուրաքանչյուրի անունը, բայց հիմա էլ չեմ հիշում:
1928 թվականին, երբ առաջին անգամ Կալիֆոռնիայից մեկնեցի Նյու Յորք, գնացի Բրուքլին ու սեղմեցի Վիլյամ Սթոունհիլի դռան զանգը: Նա հենց ինքն էլ դուռը բացեց, մի պահ նայեց ինձ եւ հետո հանգիստ ասաց. «Դուք Արմենակ Սարոյանի որդին եք: Խնդրեմ, ներս անցեք»:
Ես նամակ չէի գրել նրան, թե մտադիր եմ այցի գնալ իրեն, որովհետեւ վերջին րոպեին զգացի, որ կարիք չկա: Գաղափար չունեին ինչու եմ ուզում տեսնել, թե նա որտեղ է ապրում, քանի որ դա նոր տուն էր, այն նախկինը չէր, որ հայրս երբեւէ ելումուտ էր արել: Ես անմիջապես ճանաչեցի նրան. լուսանկարի տիկինն էր: Նա շատ սիրալիր էր եւ ինձ պատմեց այն ժամանակներից, երբ ծնողներիս ճանաչելիս է եղել: Հայրս սիրել է վայելուչ հագնվել, մանավանդ քարոզչի ամբիոնում կանգնելու համար, բայց մայրս ընդդիմացել է ամերիկյան հագուստներին: Միսիս Սթոունհիլը հագուստի հարցում մորս հետ կապված մեծ դժվարություններ է ունեցել: Մայրս հաստատեց, որ դա ճիշտ է: Նա ասաց, թե ինքը գերադասել է սեփական շորերը՝ Բիթլիսից բերածները, որովհետեւ դրանք իրենն էին, որովհետեւ այդ շորերով իրեն լավ էր զգում եւ որովհետեւ ուրիշի շոր հագնել չի սիրում:
Ես քսան տարեկան էի, երբ այցելեցի միսիս Սթոունհիլին: Ի պատասխան նրա հարցի՝ պատմեցի, թե ինչպես է մեր ընտանիքը հասել Կալիֆոռնիա եւ շեշտեցի, որ եկել եմ Նյու Յորք, որովհետեւ միշտ ցանկացել եմ գալ ու նաեւ գրում եմ: Նա հայտնեց, թե ինքն էլ է գրում ու ինձ երկու գրքույկ տվեց, որոնք հրատարակել էր սեփական ծախսով:
Գրքույկներում նրա գրած բանաստեղծություններն էին: Բրուքլինից հետ գալիս ես երկու գրքույկն էլ մետրոյում ծայրեծայր կարդացի, հետո վերընթերցեցի Վաշինգտոնյան շուկայի մոտ գտնվող «Նյու Յորք» հյուրանոցի իմ սենյակում, մի ահավոր սենյակ, որի համար շաբաթական երեք դոլար էի վճարում: Բանաստեղծությունները շատ ու շատ հուզիչ էին, թախծոտ, անիմաստ, շինծու եւ անհեթեթ: Դրանք խոցեցին սիրտս ու աչքերս արցունքով լցրին: Միսիս Սթոունհիլը ինձ հրավիրեց ինչ-որ եկեղեցական հավաքույթի եւ զգուշորեն իր զարմանքն արտահայտեց, երբ հնարավորին չափ քաղաքավարի ասացի, թե նման բաների երբեք չեմ գնում, որովհետեւ այդպիսի տեղերում ինձ կաշկանդված եմ զգում եւ, բացի դրանից, ազատ ժամանակս Նյու Յորքի փողոցներում եմ անցկացնում կամ հինգերորդ պողոտայի հանրային գրադարանում: Նա նկատեց, որ հայրս ջանասիրաբար մասնակցել է եկեղեցական գործերին: Ես պատասխանեցի, որ վճռել եմ գրող դառնալ: Իմ ծնվելու երեկոյան հայրս տանը չի եղել: Հորեղբայր Մուշեղ Սարոյանի մայրը տատմերություն է արել: Ծնունդս արագ է ընթացել, համեմատաբար անցավ ու անմիջապես չի արձանագրվել: Ծնվելուցս մի քանի րոպե առաջ մայրս ոտքի վրա է եղել՝ հենարանի տեղ դռանը կառչած: Դա, ըստ երեւույթին, պիտի որ ընտանեկան սովորություն լիներ: Հայրս զարմիկների՝ Մուրադյանների դաստակերտում էր՝ Սանգերի մոտակայքում, Ֆրեզնոյից տասնմեկ մղոն դեպի արեւելք: Աշխատում էր սրանց խաղողի այգում: Նրան առաքել էին Ֆրեզնոյի մերձակա Յեթեմ քաղաքի հայկական եկեղեցին, բայց պարզվել էր, որ այնտեղի համայնքը թրքախոս է, իսկ հայրս վատ էր խոսում թուրքերեն: Դրա համար էլ նա մնացել է անաշխատանք եւ ինչ գործ պատահի՝ ստիպված հանձն առել:
Երբ ես երկու տարեկան էի, մեր ընտանիքը տեղափոխվեց Սան Բրունո՝ Սան Ֆրանցիսկոյից քսանհինգ մղոն դեպի հարավ: Հետո այդտեղից փոխադրվեցինք Սան Ֆրանցիսկո, ուր հայրս միառժամանակ անդամագրվեց Փրկության բանակին, իսկ վերջիվերջո մեզ տարավ Քեմփբել՝ մի փոքրիկ քաղաք Կալիֆոռնիայի Սան Խոսե քաղաքի մոտակայքում, որտեղ եւ մահացավ 1911 թվականի հուլիսին:
Քեմփբելում, ճիշտ եւ ճիշտ Շերվուդ Անդերսոնի հոր պես, որը հաստատվել էր ինչ-որ տեղ՝ Միջին Արեւմուտքում, նա հավաբուծությամբ էր զբաղվում ու ձու վաճառում, բայց այս կասկածելի ձեռնարկը նույնպես հաջողություն չունեցավ: Ճտերը սատկում էին, հավերն ամեն տեսակ հիվանդություններ էին ընկնում, եւ վերջապես ձվի առեւտուրն էլ հակառակի նման առաջ չէր գնում:
Քեմփբելի մեր տան մոտ մի ծեր պորտուգալուհի էր ապրում, որի բոլոր զավակներն ամուսնացել էին ու տնից հեռացել: Մայրս նրան Պապշա էր կոչում. հավանաբար ծեր տիկնոջ անունը մորս ականջին այդպես էր հնչել: Այս կինը մեր տան մշտական այցելուն էր, մորս հետ անվերջ պորտուգալերեն էր խոսում, մինչդեռ մայրս նրան հայերեն էր պատասխանում: Պառավն ամեն այցելությունից հետո ինձ տանում էր իր տուն, որովհետեւ կարոտում էր զավակներին: Մորս պատմելով՝ ինչքան եկել է Պապշայի մոտ՝ ինձ տուն բերելու, միշտ տեսել է սնդուկի վրա նստած՝ պառավին եմ նայում ու լսում, ձեռքիս մի կտոր հաց՝ կարագի հաստ շերտով, երեք-չորս ճանճ էլ՝ կարագահացի երեսին:
Մայրս հիշում էր եւ  մի ասորի կնոջ, որին հանդիպել էր Հավրից Նյու Յորք տանող նավի տախտակամածին: Այդ կինն օգնել էր մորս հոգալու երեխաների մասին, նրանց կուշտ, մաքուր ու հանգիստ պահելու նավի տախտակամածի նման մի տեղ, որ մարդկանցով լեփլեցուն է եղել, կեղտոտ եւ սարսափելի ճնշող: Սկզբում՝ Հավրից դուրս գալուն պես, կինը մի երկու ժամ շարունակ աչքը մորիցս չի կտրել, իսկ հետո մոտեցել է նրան ու ասորերեն մի քանի բառ ասելով, որոնք մորս համար անհասկանալի են մնացել, միանգամից գործի է անցել, օգնել եւ փարատել է նրա դեմքին պարզորոշ արտացոլված տագնապն ու վախը: Մայրս մեռնելուց մեկ-երկու տարի առաջ ինձ ասաց, թե երբեք չի մոռանա այդ կնոջն ու միշտ փառք կտա Աստծուն, որ պատահել է նրան:
Մյուս ծանոթը նավի վրա մի շիկահեր նորվեգացի նավաստի է եղել, մի ամաչկոտ տղա, որը հաճույք է ստացել պարզապես մորս համար ուտելիք բերելով, նրան ժպտալով եւ քույրերիս ու եղբորս կրծքին սեղմելով: Մայրս ասում էր՝ եթե երբեւէ սիրել է մի տղամարդու, ապա հենց այս մեկին է սիրել: Ամեն անգամ մորս տեսության գալիս՝ նորվեգերեն ինչ-որ խոսքեր է ասել, մայրս էլ նրա հետ հայերեն է խոսել, հետո տղան չքացել է, բայց ուղեւորության ընթացքում ամեն օր հայտնվել է եւ միայն ուտելիք չի բերել, չէ, իր սերն է բերել:
Ովքե՞ր են այս մարդիկ: Պապշան, ասորի կինը, նորվեգացի ջահել նավաստին: Նրանք իմ ընտանիքից են: Նրանք սիրող սրտերից են:
Մարդն իր ընտանիքի, իր գերդաստանի մասին պիտի լավը մտածի: Սա հիմնական նախապայմանն է՝ ճշմարիտ ինքնությունդ կամ թեկուզ դրա պատրանքը գտնելու համար, որ միեւնույն բանն է կամ նույնքան պետքական: Ճիշտը դա է. մարդ իր գերդաստանի մասին պիտի լավը մտածի, անկախ նրանից, թե այդ գերդաստանի անդամներն ինչպիսին կթվան, կամ իրականում կան, որովհետեւ եթե մարդ սոսկ նկատում է, որ սրանք առանձնապես ոչնչով չեն փայլում, ուրեմն հենց ինքն է, որ ոչնչով չի փայլում, հենց իրեն է, որ պակասում են խելքը, հասկացողությունը, երեւակայությունն ու ամենից էականը՝ սերը: Եթե մարդ որեւէ գերդաստանի մասին կշռադատի խելամտորեն, իր ողջ հասկացողությամբ ու երեւակայությամբ եւ, իհարկե, սիրով, ապա այդ գերդաստանը այս կամ այն բանով մեծ ու վեհ կերեւա, օրինակ՝ գոյատեւելու իր կարողությամբ, որ եթե ուրիշ ոչինչ չլինի, արդեն բավական է: Լոկ գոյատեւելն իսկ նշանակում է վեհություն, արդարության ու բարության հույսն անմար պահել: Այս բաների հույսը պակաս կարեւոր չէ, քան այդ բաներն իրենք, որովհետեւ եթե գերդաստանը սրանք չունի, կարող է ձեռք բերել, իսկ եթե ունի, կարող է կորցնել:
Ես շատ վաղ վճռեցի սիրել գերդաստանս ու նրա անդամներից յուրաքանչյուրի մեջ ինչ-որ բացառիկ ու լավ բան տեսնել՝ խղճուկ ու ցավալի բաների կողքին, որոնք ակնհայտ էին: Չեմ կարծում, թե յուրայիններիս մասին գրելիս երբեւէ ստել եմ, ուղղակի նախընտրել եմ նրանց մեջ ուշադրություն դարձնել այնպիսի բաների վրա, որ սիրել եմ ու բարձր դասել, իսկ այն բաներին, որ սրտովս չեն եղել, վերաբերվել եմ հումորով ու ներողամտորեն: Գրողն, ի վերջո, կերտում, վերաստեղծում է իր գերդաստանը, իր ազգը, մշակույթն ու արժեքները, եւ իմ կարծիքով՝ ես առավել հաջողությամբ, քան Սարոյան գերդաստանի որեւէ ուրիշ անդամ, վերաստեղծեցի այդ գերդաստանը, մի բան, որ դրսեւորվել է բոլոր գրվածքներիս մեջ, մանավանդ «Իմ անունը Արամ է» փոքրածավալ գրքում:
Վիլյամ անվան վերջին երկու տառը համընկնում են Արամ անվան վերջին երկու տառին: Եթե անունս ես ընտրելու լինեի, կարծում եմ, որ կընտրեի Արամ անունը: Արամ մորեղբոր մանկությունն ու պատանեկությունը ինձ համար անչափ հրապուրիչ են եղել. ես հիացած էի նրա եռանդով ու սրամտությամբ, եւ այդ անունն ինքնին՝ Սարոյան ազգանվան կողքին, շատ էի հավանում: Երկուսն էլ սազում էին իրար: Արամ անունը վաղուց ի վեր հայերի սիրած անուններից մեկն էր:
Հայկական տարբեր թերթերում, հանդեսներում ու գրքերում ես տեսել եմ Արամ անունով մի շարք հռչակավոր հայերի հերոսական կերպարանքները, եւ ինձ դուր են եկել այն բոլոր խաբուսիկ պատկերացումները, որ զուգորդվել են գիտակցությանս մեջ այդ անվան հետ: «Իմ անունը Արամ է» գրքի Արամին ես Ղարօղլանյան ազգանունը տվեցի, որովհետեւ դա Լուսի տատիս ազգանունն էր, նախքան Մինաս Սարոյանի հետ նրա պսակվելը, երբ նա տասնմեկ տարեկան էր, իսկ ամուսինը՝ քսաներկու: Որդուս անունը դրեցի Արամ, որովհետեւ այդ անունը համարում էի իմ իսկական անունը, եւ քանի որ արդեն շատ ուշ էր, որպեսզի դա իմ անունը լիներ, ուզում էի գոնե տղայիս անունը լինի:
Սակայն կյանքումս այնպիսի ժամանակներ են եղել, երբ իմ գերդաստանն ու Սարոյան ազգանունը համարել եմ անտանելի:
Ես մտածում էի տնից փախչելու մասին: Մտածում էի ազգանունս փոխելու մասին: Մտածում էի հնարավորին չափ շուտափույթ կին առնել ու նրա ազգանունը վերցնելով՝ սեփական ընտանիք կազմել: Այս հոգեխռով իղձերս ծնվեցին, երբ ես հազիվ ութ-ինը տարեկան էի, եւ շարունակում էին ուժի մեջ մնալ մինչեւ տասնինը-քսան տարեկան դառնալս, բայց տարեցտարի հետզհետե ուժը կորցնում էին, այնպես որ տասներեք-տասնչորս տարեկանում արդեն հասկանում էի դրանց անհեթեթությունը:
Ինձ համար պարզ էր, որ միջավայրի կամ ազգանվան փոփոխությունը չեն փոխի ինձ: Միջավայրը կփոխվեր, ազգանունս ուրիշ կլիներ, բայց ես առաջվա պես կմնայի այն, ինչ որ կամ, եւ իմ ձգտումը, թե բոլոր ջանքերի գնով պիտի դառնամ այն, ինչ ուզում եմ, նույնը կմնար: Կյանքում մտքովս երբեք չի անցել ուրանալ ազգանունս: Եթե պատահել է, որ սրտնեղեմ մեր գերդաստանից, երբեմն զգացել եմ, որ կուզենայի մեկընդմիշտ ազատվել նրանից, բայց այս զգացումը երբեք երկար չի տեւել:
Իմ զարմիկ Հայկ Սարոյանը՝ Բյուզանդի որդին, երբ միասին «Ֆրեզնո իվնինգ հերըլդ» էինք վաճառում, Ջորջ Ռիքասին հայտնեց, թե ինքը՝ Հայկը, ամերիկացի է: Ես Հայկին ասացի, որ բոլորս էլ ամերիկացի ենք, բայց Ռիքասն ուզում է իմանալ Հայկենց ընտանիքի ազգությունը, իսկ նրանք հայ են: Հայկն ասաց. «Չէ, ես ազգությամբ հայ չեմ: Երեկ իրիկուն հորս հետ կռվել եմ ու ձեռք եմ քաշում»: Թեեւ մի քանի օր անց ասաց, որ նորից հայ է, որովհետեւ ինքն ու հայրը արդեն հաշտվել են:
Մեկ-մեկ Սարոյան ազգանունն ինձ անմիտ էր թվում, ինչպես ամեն բառ էլ կարող է անմիտ թվալ, եթե դրա մասին երկար մտածես: Բայց, իհարկե, ազգանունս չէր անմիտ, այլ ես, իմ հոգեմաշ ապրումները, թե կիրագործվի՞, արդյոք, կյանքում հաջողության հասնելու բաղձանքս…
Աղբյուրը՝ http://gradaran.mskh.am/node/8919

No comments:

Post a Comment

Թատրոն-ճամփորդության հայտի ուսումնասիրություն

Ուսումնասիրությունն արվել է ըստ ուսումնական ճամփորդության կազմակերպման կարգի: Ուսումնասիրությունը կատարվել է ըստ այս ենթակ...